Tja, Vroegromantiek... Was dat met Goethe in mijn vorige blog geen Sturm und Drang, zoals mijn goede vriend Frederik Jan me snedig onder de neus wreef? Héél goed FJ! je hebt zeker en punt. Maar Sturm und Drang, alleen de naam zegt het al, was bovenal Duits, daarnaast literair, terwijl om het voor iedereen overzichtelijk te houden dat begrip 'De Romantiek' naar mijn idee juist zo mooi universeel de lading dekt... 

Want als we gaan scherpslijpen zou een opmerking als: 'zég, hoort de schilder John William Waterhouse, met zijn The Lady of Shalott op het vorige blog, dan niet thuis bij die zo Engelse Prerafaëlieten?' hier ook met jázeker worden beantwoord! Mijn bedoeling met dit zijspoor naar De Romantiek als 19e-eeuwse kunststroming is echter om voor mijn volgers een wereld te scheppen, een kijkdoos als het ware, waarin ze al die herenliefdefiguren die op mijn blog nog de revue gaan passeren als bordkartonnen zetstukken in zo'n antiek speelgoedtheater naast een plek ook een rol kunnen geven. Waardoor 'mijn heren,' zo zie ik het voor me, gaan leven en hun vaak voor ons zo vreemd afwijkend gedrag juist op meer begrip rekenen kan!

Zodat helder wordt dat wat zo typerend is voor De Romantiek als kunststroming, op mijn vorige blog omschreef ik het al: 'de werkelijkheid tot in het perverse accentueren, het uiten van het eigen ervaren en het smachtend verlangen naar het onbereikbare,' als matrijs zo wonderlijk precies past bij die kleurrijke, artistiek bevlogen stoet heren in de herenliefde, die op mijn Elisarion-boysblog nog aan ons oog voorbij zullen trekken.

Nationaal sentiment als het ware kenmerk van de muzikale romantiek openbaarde zich daarentegen met name in Duitsland waar volksmuziek werd geprezen als spontane uiting van de Duitse geest. Terwijl de verheerlijking van de natuur in symbiose met het nationalisme bijv. hoorbaar werd in Smetana’s symfonische cyclus Ma Vlast. 

Die rijkdom aan expressie en sterk aangezette contrasten, klonk behalve in de opera’s van Wagner, die ikzelf wat al te bombastisch vind, ook bijzonder herkenbaar door in 'Werther,' van Jules Massenet, wat betreft opera's uit deze periode als het grote voorbeeld van het verafgode smachten toch wel de meest geslaagde. Stukken minder heroïsch past het met zijn tedere kanten ook meer bij hoe ikzelf de romantiek juist in die Romantiek ervaar, en lieve volger, voor je komt aanzetten met dat Wagners Fliegende Holländer en Tannhäuser voor deze stroming in de kunst toch bijzonder representatief genoemd kunnen worden (waar je gelijk in hebt...) en dat ik zo wel een zeer persoonlijke stempel op het blog druk...  Basta! Finito! Het is en het blijft uiteraard in eerste instantie een kwestie van smaak!

En hoe zat het dan met die vroeg- hoog en laatromantiek in de polder?

Wel deze typisch romantische kenmerken gingen grotendeels aan ons land voorbij. Bij ons geen wanen, geen van het linnen afspattend gruwelijk menselijk lijden of angstvisioenen. De romantiek in de schilderkunst bleef in ons zo strak aangeharkte domineesland gespeend van al te heftige emoties en als er al iets van te merken was, dan waren vooral de ongerepte landschappen en stadsgezichten.

Dat sentiment en dramatiek, zo geliefd bij onze buurlanden, was de nuchtere Hollanders veel te pathetisch. Onze schilders grepen liever terug op hun zeventiende-eeuwse voorgangers; op hun collega’s uit de gouden eeuw. Het glorierijke verleden en de heldendaden van de prinsen van Oranje, werden een geliefd onderwerp voor menig theatraal historiestuk. Die sterke voorkeur voor het nationale element kwam ook tot uiting in die zo typisch Hollandse ijsgezichten van Schelfhout. Zijn idyllisch-landelijke taferelen van genoeglijk schaatsende mensen op een bevroren vaart, met zo hier of daar een molen of boerderij, toonden  een andere uitvergrootte werkelijkheid: die van de idealisering van het bestaan… Dat laatste gold trouwens ook voor zijn eveneens gevierde collega Koekkoek, die als landschapsschilder bij uitstek, zijn woudreuzen van zo'n volmaakt bladerdak voorzag, dat de blaadjes bijna letterlijk waren te tellen... Het landschap werd verromantiseerd tot een sprookjes-tafereel waarin quasi onverwacht een ruisend beekje opdook en de nietigheid van de figuranten de overweldigende natuur en de grootsheid van 'onze' schepper nog eens accentueerde. De romantische schilderkunst in ons land was van een technische verfijning, en bovenal van een poëtische weergave van de landelijke natuur.

Dat laatste is eigenlijk een beetje vals... Schelfhout was als verversgezel in de leer bij de decorateur van de Kon. schouwburg (Den Haag) Joannes Breckenheijmer, waar hij zijn neef Bart van Hove, die JB later zou opvolgen, en er al eerder leerling was, adviseerde:  "Je mot liever huize schildere, leg je liever toe op stadsgezigtjes..." Deze anecdote toont m.i. echter ook aan dat het Schelfhout zeker niet ontbrak aan enig commercieel inzicht... 

Het meest treffende voorbeeld van vaderlandse dichters uit mijn 'blogperiode' zijn denkelijk wel Nicolaas Beets, Jan Kneppelhout, Johannes Hasebroek en Bernard Gewin, die zo rond 1830 in Leiden een Romantische Club vormden, waar met veel passie werk van Lord Byron en Thomas Moore werd voorgelezen. Het eigen werk van de genoemde heren poëten uit die periode droop van de romantiek. Kneppelhout kwam met een kerkhofdroman en een bundel droevige kasteelverhalen, en in het drama Guy de Vlaming dreef een incestueuze verhouding Beets’ zijn hoofdpersoon tot waanzin. Ja, zelfs hun toch al wat oudere collega, de dichter Staring liet zich bij hóge uitzondering tot een mystiek thema verleiden:

Het Verschijnsel (fragment).

(…) En 's middernachts, wordt voor den slaper 't stormgerucht

Grafstil. Doch nu ... wat komt - staag nader! - Zucht op zucht,

Komt hartdoorsnijdend uit den zwarten muur gevaren,

Waaraan het lamplicht blaauwt. Als fluistering van blaaren,.

Door herfstwind saamgejaagd, is 't ridslen in den wand,

Hij loert er angstig heen, en eene ontvleeschde hand,

Breekt uit den steen, en wenkt, met opgestoken vinger...

Al twee bloggen samen in hinkstapsprong rondbanjerend door De Romantiek als tijdsbeeld, zal het je duidelijk zijn dat het als stroming een breed terrein in het verleden beslaat en in feite slecht is te begrenzen. Zoals vriend Frederik Jan al snaaks opmerkte gelden Sturm und Drang en vroegromantiek als rekkelijk overgangsgebied waar je al interpreterend lustig mee in de historie 'heen en weer' kunt schuiven, en voor de z.g. laatromantiek geldt in feite het zelfde! Want bijvoorbeeld de componist Richard Strauss hoort met z'n 'Vier Letzte Lieder' bepaald tot de laatromantiek, terwijl hij ze toch echt schreef in 1948... Waar leg je de grens? Horen auteurs als Jan Kremer, Jan Wolkers en Gerard Cornelis van het Reve met hun superexplosieve hartekreten er dan ook niet bij? En om 't maar eens helemaal in het extreme te trekken: wat te denken van de in 2011 aan een ware cocktail van 'sex, drugs, rock & roll, liefdesverdriet en complexen' ten onder gegane popster als Amy Winehouse? Niet zomaar wat hoor, deze dame, en een podiumkunstenares was ze zeker! En als we 'n theaterdier als Edit Piaf, overleden in 1963, en dus maar 15 jaar na Strauss' z'n Letzte Lieder, als laatromantiek willen zien, dan Winehouse toch zeker ook!        

En voor diegene die Jan Koopmans' zijn proza toch echt te zwaar op de maag ligt, zoals hierboven beloofd wat dichtregels van Nicolaas Beets:  

Wie uwer zal het mij verklaren,

Wat aandrift ons het harte dringt

Om iets verschriklijks te openbaren,

Dat ieders ziel tot siddring dwingt?

Is 't wreedheid, die zich ongenadig

Met andrer angst of pijn vermaakt?

Hardvochtige eerzucht, die baldadig

Naar een triomf van tranen haakt?

Is 't eigenliefde, die zich prikkelt,

Omdat wie ramp verhaalt of leed

Zich-zelven meest belangrijk weet,

En die, in 't kleed des rouws gewikkeld,

Een huichelaarster, tot u treedt?

Is 't heerschzucht, die 't gebied wil voeren

Op zwakke zielen licht verkloekt?

Of kunstnarij, die eerbied zoekt

Door elk te schokken en te roeren?......

Neen! is 't niet, dat ons krank gemoed

Een hartstocht voor de droefheid voedt?

Een trek om 's levens ijslijkheden

In al haar treurigheid te ontleden,

Een prikkel, die behoefte werd,

- En 't zalig maakt, zich toe te geven

Aan wat geheel de ziel doet beven, -

Sinds daar voor 't menschelijke hart

Niets zoeter is dan 't mededoogen

Niets milders dan de traan voor de oogen

En geen gevoel voor 't kenvermogen

Zoo klaar en duidlijk als - de smart.

Wat hier niet onvermeld mag blijven is dat Beets - die als theoloog zou eindigen en in de wereld der vaderlandse letteren onder het pseudoniem Hildebrand grote bekendheid genoot vanwege zijn in 1839 verschenen Camera Obscura - dit schreef in zijn studentenjaren. In de periode dat hij zich om met Jan Koopmans te spreken als een spons laafde aan het proza van lord Byron en Victor Hugo. Byron was op z'n minst stevig biseksueel, en wellicht zelfs eigenlijk wel compleet in de herenliefde, als de tijdgeest ernaar was geweest. Wat betreft zijn turbulente liefdeleven volgde hem al tijdens zijn leven een ware geruchtenstroom, en het is wat dit betreft jammer dat we dominee Beets niet even kunnen bellen of appen om te vragen wat hij daar nu van vond. Of hij daar überhaupt wel van wist. Denkelijk niet, want hij kopieerde in zijn studententijd zo openlijk Byrons gedrag door "gans in het zwart, zeer bestoven en met een bitter verkreukten witten das" in Leiden rond te paraderen dat zijn vriend en medestudent Jan Molenwater het als ergerlijk in zijn dagboek noteerde. Pas bij zijn aantreden in 1840 als dominee te Heemstede nam Beets in het opstel 'De zwarte tijd,' afstand van zijn liefde voor Byron...